Równość kobiet i mężczyzn w zatrudnieniu - jak jest naprawdę?
Jak wiadomo pracodawca nie może różnicować sytuacji pracowników ze względu na niedozwolone kryteria, m.in. płeć. Z raportu Komisji Europejskiej wynika jednak, że w krajach UE kobiety zarabiają średnio o 18% mniej niż mężczyźni Jak to więc jest z tym równym traktowaniem w zatrudnieniu?
1. Pracownik i pracownica mają takie same prawa w zatrudnieniu
Kodeks pracy wprost stanowi, że pracownicy powinni być równo traktowani w zakresie nawiązania i rozwiązania stosunku pracy, warunków zatrudnienia, awansowania oraz dostępu do szkolenia w celu podnoszenia kwalifikacji zawodowych, w szczególności m.in. bez względu na płeć.
Zdaniem SN różnicowanie sytuacji pracowników z zastosowaniem niedozwolonych
kryteriów to dyskryminacja:
Do naruszenia zasady równego traktowania pracowników i zasady niedyskryminacji w zatrudnieniu może dojść tylko wtedy, gdy różnicowanie sytuacji pracowników wynika wyłącznie z zastosowania przez pracodawcę niedozwolonego przez ustawę kryterium, co opiera się wprost na założeniu, iż dyferencjacja praw pracowniczych nie ma w tym przypadku oparcia w odrębnościach związanych z obowiązkami ciążącymi na danych osobach, sposobem ich wypełnienia, czy też ich kwalifikacjami (wyrok Sądu Najwyższego z 19 lutego 2008 r., II PK 256/07, LEX nr 448165).
Warto jednak podkreślić, że zasady równego traktowania w zatrudnieniu nie naruszają działania, proporcjonalne do osiągnięcia zgodnego z prawem celu różnicowania sytuacji pracownika, polegające na stosowaniu środków, które różnicują sytuację prawną pracownika, ze względu na ochronę rodzicielstwa.
2. Dyskryminację w zatrudnieniu nie tak łatwo wykryć…
Na temat dyskryminacji w zatrudnieniu dyskutowano na jednym z ostatnich posiedzeń Rady Ochrony Pracy.
Jak się okazuje inspektorzy pracy mają trudne zadanie w walce z dyskryminacją i jej przeciwdziałaniu - w porównaniu do pozostałych naruszeń prawa pracy. Nie wystarczy bowiem analiza dokumentacji pracowniczej w tym zakresie i stwierdzenie, że występują różnice między pracownikami. „Konieczne jest wykazanie, że pracodawca różnicując sytuację pracowników ze względu na zabronione kryterium dyskryminacyjne, takie jak: płeć, wiek, niepełnosprawność (…) nie kierował się obiektywnymi powodami. Częstokroć nie jest to możliwe do ustalenia przez inspektora pracy. W zdecydowanej większości przypadków jedyną drogą dochodzenia roszczeń z tytułu dyskryminacji jest więc droga sądowa, gdyż to sąd, dysponując odpowiednimi środkami dowodowymi, władny jest rozstrzygnąć, czy faktycznie doszło do dyskryminacji”.
Zdaniem SN to pracownik musi wykazać, że pracodawca dopuścił się dyskryminacji:
Pracownik, który zarzuca pracodawcy naruszenie przepisów dotyczących zakazu dyskryminacji w zatrudnieniu, powinien wskazać przyczynę, ze względu na którą dopuszczono się wobec niego aktu dyskryminacji (wyrok Sądu Najwyższego z 18 września 2008 r., II PK 27/08, M.P.Pr. 2009/3/139).
Uzasadnienie zarzutu dyskryminacji nie może być ogólnikowe, twierdzenia powoda powinny nawiązywać do okoliczności wskazanych przez pracodawcę, jako względy, którymi się kierował różnicując pracowników - art. 183b § 1 in fine kp (wyrok Sądu Najwyższego z 4 stycznia 2008 r., I PK 188/07, LEX nr 442864).
Pracownik powinien wskazać fakty uprawdopodobniające zarzut nierównego traktowania w zatrudnieniu, a wówczas na pracodawcę przechodzi ciężar dowodu, że kierował się obiektywnymi powodami - art. 183b § 1 kp i art. 10 dyrektywy Rady 2000/78/WE z 27 listopada 2000 r. ustanawiającej ogólne warunki ramowe równego traktowania w zakresie zatrudnienia i pracy, Dz.U. UE L 303 z 2.12.2000, s. 16-22; Polskie wydanie specjalne Rozdział 05, Tom 04, s. 79 (wyrok Sądu Najwyższego z 9 czerwca 2006 r. III PK 30/06, OSNP 2007/11-12/160).
3. Jest coraz lepiej, ale wiele trzeba jeszcze zrobić
Równe traktowanie kobiet i mężczyzn jest jednym z priorytetów i fundamentalnych zasad Unii Europejskiej. Co roku Komisja Europejska prezentuje raport w tej sprawie. Z jego tegorocznej edycji wynika, że w kwestii równości płci dzieje się coraz więcej i sytuacja z roku na rok się poprawia, nadal jednak jest jeszcze sporo do zrobienia.
Mimo że w ostatnich latach zwiększył się poziom wykształcenia kobiet, a liczba absolwentów szkół wyższych wśród nich jest wyższa niż wśród mężczyzn (59% kobiet wśród absolwentów we wszystkich dziedzinach w UE w 2006 r.), ich sytuacja na rynku pracy jest zdecydowanie gorsza. Bardzo często determinowane jest to stereotypami i podziałem ról społecznych ze względu na płeć.
Jak wynika z raportu w 2008 r. w niepełnym wymiarze czasu pracy pracowało 31,1% kobiet w porównaniu z 7,9% mężczyzn (bardzo często przyczyną tego jest konieczność opieki nad dziećmi). Ponadto kobiety, które mają dzieci, pracują mniej (stopa zatrudnienia jest niższa o 11,5%) w porównaniu z kobietami niemającymi dzieci. Co ciekawe mężczyźni posiadający dzieci pracują więcej niż mężczyźni nieposiadający dzieci (stopa zatrudnienia wyższa o 6,8%).
Na próżno szukać kobiet na stanowiskach kierowniczych i decyzyjnych. W UE średnio zaledwie jeden na czterech członków parlamentów narodowych i ważniejszych ministrów rządów krajowych jest kobietą, chociaż sytuacja ta różni się w poszczególnych państwach członkowskich. Pewną poprawę można było zauważyć po wyborach do Parlamentu Europejskiego w 2009 r., kiedy to udział kobiet wzrósł z 31% do 35%. W sektorze gospodarczym dane liczbowe przedstawiają mniej pozytywny obraz. Kobiety stanowią na przykład zaledwie 1/10 członków zarządów najważniejszych europejskich przedsiębiorstw oraz 3% wśród prezesów zarządów.
Ogólna sytuacja na rynku odzwierciedla się również w zarobkach kobiet w porównaniu z zarobkami mężczyzn. Według raportu Komisji kobiety w krajach Unii zarabiają średnio o 18% mniej niż mężczyźni. Podobny obraz wyłania się z raportu przeprowadzonego przez serwisy www.raportplacowy.pl oraz www.otopraca.pl - zarobki kobiet w Polsce są niższe od zarobków mężczyzn średnio o 15%, przy czym na poszczególnych stanowiskach różnica może wahać się od ponad 30% do nieco ponad 10%.
Podstawa prawna:PODSTAWA PRAWNA
- art. 183a, art. 183b, art. 183c ustawy z 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (tekst jedn.: Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94, ze zm.),
- źródło: raport Komisji Europejskiej w sprawie równości kobiet i mężczyzn dostępny na www.mpips.gov.pl, a raport serwisów na - www.raportplacowy.pl i www.otopraca.pl.
