Prawo pracy - Personel od A do Z

Przypomnijmy - z dniem 1 stycznia 2009 r. weszły w życie przepisy ustawy z 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych. Dają one możliwość przejścia na emeryturę przed osiągnięciem powszechnego wieku emerytalnego (60 lat w przypadku kobiet i 65 lat w przypadku mężczyzn) tym osobom, które wykonywały pracę w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze według dotychczasowych przepisów oraz pracę w szczególnych warunkach i o szczególnym charakterze wymienioną w nowych wykazach stanowiących załącznik nr 1 i 2 do ustawy o emeryturach pomostowych.

Prace w szczególnych warunkach to prace: związane z czynnikami ryzyka, które z wiekiem mogą z dużym prawdopodobieństwem spowodować trwałe uszkodzenie zdrowia, wykonywane w szczególnych warunkach środowiska pracy, determinowanych siłami natury lub procesami technologicznymi, które mimo zastosowania środków profilaktyki technicznej, organizacyjnej i medycznej stawiają przed pracownikami wymagania przekraczające poziom ich możliwości, ograniczony w wyniku procesu starzenia się jeszcze przed osiągnięci wieku emerytalnego, w stopniu utrudniającym ich pracę na dotychczasowym stanowisku (wykaz prac w szczególnych warunkach określa załącznik nr 1 do ustawy o emeryturach pomostowych).

Prace o szczególnym charakterze to prace: wymagające szczególnej odpowiedzialności oraz szczególnej sprawności psychofizycznej, których możliwość należytego wykonywania w sposób niezagrażający bezpieczeństwu publicznemu, w tym zdrowiu lub życiu innych osób, zmniejsza się przed osiągnięciem wieku emerytalnego na skutek pogorszenia sprawności psychofizycznej, związanego z procesami starzenia się (wykaz prac o szczególnym charakterze określa załącznik nr 2 do ustawy o emeryturach pomostowych).

Z dniem 1 stycznia 2010 r. wchodzą w życie przepisy art. 29-42 ustawy z o emeryturach pomostowych , które określają:

• organizację i zasady działania Funduszu Emerytur Pomostowych,
• zasady i tryb opłacania składek na Fundusz Emerytur Pomostowych oraz zasady finansowania emerytur pomostowych,
• obowiązki ZUS oraz płatników składek (pracodawców) w zakresie tworzenia i prowadzenia rejestru i wykazu stanowisk pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze oraz centralnego rejestru i ewidencji pracowników wykonujących prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze.

Ze środków zgromadzonych w utworzonym Funduszu Emerytur Pomostowych (zwanego dalej FEP) będą finansowane emerytury pomostowe. W 2009 r. wypłaty emerytur pomostowych były finansowane z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, a środki na ich finansowanie pochodziły z dotacji budżetu państwa.

Od 1 stycznia 2010 r. płatnik składek (pracodawca) ma obowiązek opłacać składkę na FEP za wszystkich pracowników urodzonych po 31 grudnia 1948 r., którzy wykonują pracę w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze w rozumieniu przepisów ustawy o emeryturach pomostowych, czyli prace, o których mowa w art. 3 ust. 1 i ust. 3 tej ustawy.

Obowiązek opłacania składek powstaje z dniem rozpoczęcia wykonywania przez pracownika pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, a ustaje z dniem zaprzestania wykonywania tych prac.

Składka na FEP wynosi 1,5% podstawy wymiaru i jest finansowana w całości przez płatnika składek. Podstawę wymiaru składki na FEP stanowi podstawa wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe, określona w art. 18 ust. 1-2 i ust. 8 oraz art. 21 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych. Oznacza to, że składka na FEP nie ma odrębnych zasad ustalania podstawy wymiaru i stanowią ją te same składniki, które wchodzą do podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia społeczne.

Zatem w przypadku pracownika jest to przychód w rozumieniu przepisów o podatku dochodowym od osób fizycznych, z uwzględnieniem wyłączeń określonych w rozporządzeniu Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe.

Przy ustalaniu podstawy wymiaru składek na FEP, tak jak w przypadku składek na ubezpieczenia emerytalno-rentowe, mają zastosowanie ograniczenia tej podstawy. Kwota rocznego ograniczenia podstawy wymiaru składek stanowi trzydziestokrotność prognozowanego przeciętnego wynagrodzenia w gospodarce narodowej na dany rok. W 2010 r. roczna podstawa wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe oraz na FEP wynosi 94.380 zł (30 x 3.146 zł).

Składkę na FEP płatnik składek jest zobowiązany opłacać co miesiąc, w terminie określonym w art. 47 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych, czyli za dany miesiąc nie później niż:

• do 5. dnia następnego miesiąca - dla jednostek budżetowych, zakładów budżetowych i gospodarstw pomocniczych w rozumieniu ustawy z 30 czerwca 2005 r. o finansach publicznych,
• do 10. dnia następnego miesiąca - dla osób fizycznych opłacających składkę wyłącznie za siebie,
• do 15. dnia miesiąca - dla pozostałych płatników.

Składki na FEP są rozliczane w deklaracji rozliczeniowej (ZUS DRA). Wzór deklaracji stanowi załącznik nr 15 do rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z 23 października 2009 r. w sprawie określenia wzorów zgłoszeń do ubezpieczeń społecznych i ubezpieczenia zdrowotnego, imiennych raportów miesięcznych i imiennych raportów miesięcznych korygujących, zgłoszeń płatnika, deklaracji rozliczeniowych i deklaracji rozliczeniowych korygujących, zgłoszeń danych o pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze oraz innych dokumentów (Dz.U. z 2009 r. nr 186, poz. 1444). Rozporządzenie to obowiązuje od 1 stycznia 2010 r.

Od 1 stycznia 2010 r. płatnik składek jest zobowiązany do:

• prowadzenia wykazu stanowisk pracy, na których są wykonywane prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze,
• prowadzenia ewidencji pracowników wykonujących prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze,
• informowania ZUS o pracownikach umieszczonych w ewidencji,
• przekazywania do ZUS informacji o liczbie stanowisk pracy, na których jest wykonywana praca w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze.

W załącznikach do ustawy o emeryturach pomostowych określone są rodzaje prac w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze. Pracodawca jest natomiast zobowiązany utworzyć wykaz szczegółowych stanowisk tych prac - przyporządkowanych konkretnemu rodzajowi. W tym celu pracodawca powinien ustalić, jakie rodzaje prac, z wymienionych w wykazach w załączniku 1 lub 2 do ustawy, występują w jego przedsiębiorstwie oraz czy prace te spełniają warunki prac w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, określone w art. 3 ust. 2 pkt 1 i pkt 2 i ust. 3 ustawy o emeryturach pomostowych.

Informacje dotyczące pracowników umieszczonych w ewidencji pracowników wykonujących prace w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze płatnik składek powinien przekazać do ZUS w zgłoszeniu danych o pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze za dany rok kalendarzowy w terminie do dnia 31 marca następnego roku kalendarzowego.

Informacja płatnika składek o pracowniku, za którego był on w danym roku obowiązany opłacać składkę na FEP, będzie musiała zawierać następujące dane:

• nazwisko i imię,
• datę urodzenia,
• numery PESEL i NIP, a w razie gdy pracownikowi nie nadano tych numerów lub jednego z nich - serię i numer dowodu osobistego lub paszportu,
• okres wykonywania pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze,
• kod pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze, o którym mowa w przepisach art. 33 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych.

Do czasu przekazania tego zgłoszenia i informacji dotyczących pracowników płatnik składek jest zobowiązany do wystawiana pracownikowi zaświadczeń o okresach pracy w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze.

Pracodawcy będą zobowiązani do powiadomienia pracowników o dokonaniu wpisu do ewidencji pracowników wykonujących prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze. W przypadku nieumieszczenia w takiej ewidencji, pracownik będzie mógł wnieść skargę do Państwowej Inspekcji Pracy (taka sytuacja może wystąpić, gdy np. pracownik wykonywał pracę uznawaną za pracę w szczególnych warunkach w rozumieniu dotychczasowych przepisów, a pracodawca nie umieścił jego stanowiska pracy w wykazie prac w szczególnych warunkach na podstawie ustawy o emeryturach pomostowych).

Także kontrola ewidencji pracowników wykonujących prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze nie należy do ZUS, lecz do właściwych organów Państwowej Inspekcji Pracy, które uprawnione są do nakazania pracodawcy umieszczenia pracownika w ewidencji pracowników wykonujących prace w szczególnych warunkach lub o szczególnym charakterze bądź wykreślenia pracownika z tej ewidencji.

W przypadku gdy PIP zakwestionuje sporządzony przez pracodawcę wykaz i nakaże dokonać korekty podanych w zgłoszeniu danych o pracy w szczególnych warunkach, pracodawca będzie musiał przekazać do ZUS zgłoszenie korygujące.