Prawo pracy - Personel od A do Z

Zasiłek chorobowy, poza przypadkami określonymi w przepisach, przysługuje ubezpieczonemu dopiero po upływie określonego w przepisach okresu podlegania ubezpieczeniu chorobowemu. Jednak okres ten nie jest taki sam dla ubezpieczonych podlegających ubezpieczeniu chorobowemu obowiązkowo i dobrowolnie - wynosi on:

• 30 dni - dla ubezpieczonych obowiązkowo (np. pracowników),
• 90 dni - dla ubezpieczonych dobrowolnie (np. prowadzących pozarolniczą działalność gospodarczą czy zleceniobiorców); do 31 grudnia 2008 r. okres wyczekiwania w przypadku tych osób wynosił aż 180 dni.

Trybunał Konstytucyjny 16 listopada 2010 r. zajął się kwestią zróżnicowania długości okresu wyczekiwania dla ubezpieczonych obowiązkowo i podlegających ubezpieczeniu chorobowemu dobrowolnie (osób prowadzących działalność gospodarczą).

Zdaniem Trybunału Konstytucyjnego osoby objęte ubezpieczeniem chorobowym dobrowolnie oraz obowiązkowo charakteryzują się wspólną cechą, jaką jest status „ubezpieczonego”, są zatem kategoriami podmiotów podobnych. Podobieństwo to nie pozwala na zróżnicowanie katalogu świadczeń ubezpieczeniowych przysługujących obu kategoriom ubezpieczonych.

TK podkreślił jednak, że chociaż są to kategorie podmiotów podobnych, to nie jednakowych, chociażby ze względu na swobodę w przystępowaniu do ubezpieczenia i występowaniu z ubezpieczenia czy możliwości elastycznego kształtowania podstawy wymiaru składki.

W uzasadnieniu wyroku TK stwierdził, że biorąc pod uwagę różnice między kategoriami ubezpieczonych dobrowolnie i obowiązkowo, stanowiących grupę podmiotów podobnych, choć niejednakowych, a także potrzebę (i dążenie) do zapewnienia właściwej korelacji między sumą wpłat ze składek a sumą wypłat z tytułu zasiłku chorobowego, zróżnicowanie długości okresu wyczekiwania dla tych grup ubezpieczonych jest uzasadnione i zgodne z konstytucją.

Kwestionowany przepis ustawy zasiłkowej w brzmieniu stanowiącym przedmiot rozprawy został zastąpiony przez nowe jego sformułowanie, skracające wymóg nieprzerwanego ubezpieczenia chorobowego ze 180 do 90 dni. Tym niemniej do wypadków niezdolności do pracy zaistniałych przed 1 stycznia 2009 r. stosuje się przepis art. 4 ust. 1 pkt 2 w brzmieniu przed nowelizacją (objętym rozpatrywanym pytaniem prawnym).

Trybunał Konstytucyjny zajął się sprawą przyznawania i wypłaty zasiłku pogrzebowego składającym wniosek o ten zasiłek po upływie 12 miesięcy od dnia zgonu osoby, po której zasiłek przysługuje. Na mocy wyroku TK o zaległy zasiłek pogrzebowy mogą ubiegać się ci, którym ZUS odmówił świadczenia na podstawie przepisów obowiązujących do 21 maja 2009 r.

Zasiłek pogrzebowy przysługuje temu, kto pokrył koszty pogrzebu w razie śmierci:

1. ubezpieczonego,
2. osoby pobierającej emeryturę lub rentę,
3. osoby, która w dniu śmierci nie miała ustalonego prawa do emerytury lub renty, lecz spełniała warunki do jej uzyskania i pobierania,
4. członka rodziny osoby wymienionej w pkt 1 i 2.

Zgodnie z art. 81 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych w brzmieniu obowiązującym do 21 maja 2009 r. prawo do zasiłku pogrzebowego wygasało w razie niezgłoszenia wniosku o jego przyznanie w okresie 12 miesięcy od dnia śmierci osoby, po której zasiłek przysługuje. Wskazany termin był nieprzekraczalny.

Tak było w przypadku Pawła Ł., który zmarł w czerwcu 2005 r. we Włoszech. Do marca 2007 r. rodzina zmarłego nie wiedziała o jego śmierci i pochówku. Po sprowadzeniu zwłok do Polski odbył się jego pogrzeb, a wszelkie koszty poniósł ojciec zmarłego, który wcześniej wystąpił do ZUS o wypłatę zasiłku pogrzebowego.

Organ ubezpieczeniowy odmówił wypłaty zasiłku z powodu upływu terminu nieprzekraczalnego. Sąd rejonowy zmienił zaskarżoną decyzję ZUS i przyznał prawo do zasiłku pogrzebowego. ZUS złożył apelację od powyższego wyroku.

Sprawą terminu na wypłatę zasiłku pogrzebowego zajął się Trybunał Konstytucyjny.

Zdaniem trybunału w niektórych przypadkach 12 miesięcy to za mało…

W uzasadnieniu do wyroku trybunał podkreślił, że „12-miesięczny termin złożenia wniosku o zasiłek pogrzebowy zazwyczaj umożliwia realne uzyskanie świadczenia. Nie ulega bowiem wątpliwości, że na ogół urządzenie pogrzebu następuje niezwłocznie po dniu śmierci. Jednak przyjęcie za początek biegu 12-miesięcznego terminu dnia śmierci osoby, po której zasiłek przysługuje, bez możliwości innego określenia początku biegu, prowadzi w niektórych przypadkach do skutków sprzecznych z celem, jaki miał ustawodawca, ustanawiając instytucję zasiłku pogrzebowego. Regulacja taka pozbawia bowiem prawa do zasiłku uprawnione podmioty, które nie mogły zorganizować pogrzebu w ciągu 1 roku od dnia śmierci osoby z przyczyn obiektywnych, np. z uwagi na późniejsze odnalezienie ciała”.

Warto przypomnieć, że w 2009 r. przepisy ustawy emerytalnej zostały znowelizowane i od 22 maja 2009 r. prawo do zasiłku pogrzebowego wygasa po upływie 12 miesięcy od daty sporządzenia aktu zgonu, jeżeli zgłoszenie wniosku o zasiłek pogrzebowy w terminie 12 miesięcy od dnia zgonu było niemożliwe z powodu późniejszego odnalezienia zwłok lub zidentyfikowania osoby zmarłej.

Sędziowie trybunału docenili dokonaną zmianę przepisów, zaznaczyli jednak, że nie rozwiązuje ona całkowicie problemu. „Należy bowiem pamiętać, że sytuacje wskazane w nowelizacji, choć najczęstsze, nie są jedynymi przyczynami niedochowania wskazanego terminu. Dlatego słusznym wydaje się uwzględnienie w obowiązujących przepisach dotyczących zasiłku pogrzebowego także sytuacji nietypowych, innych niż wskazanych w znowelizowanym art. 81 ustawy emerytalnej.”

Wyrok Trybunału Konstytucyjnego jest prawomocny, a jego sentencja podlega ogłoszeniu w Dzienniku Ustaw. Oznacza to, że osoby, którym ZUS odmówił przyznania zasiłku pogrzebowego na mocy art. 81 ww. ustawy, obowiązującego przed 22 maja 2009 r., mogą ponownie ubiegać się o jego przyznanie i wypłatę.