Kto musi wykupić nowe, obowiązkowe OC?
Nowe, obowiązkowe ubezpieczenie OC nie jest obligatoryjne dla lekarzy zatrudnionych na etacie, wykonujących świadczenia finansowane ze środków publicznych. Nie oznacza to jednak, że nie ponoszą oni odpowiedzialności za wyrządzone szkody. Nawet gdy odszkodowanie wypłaci ZOZ, placówka może żądać jego zwrotu na zasadzie regresu.
Lekarze i lekarze dentyści wykonujący zawód na terytorium RP w ZOZ, w ramach indywidualnej praktyki lekarskiej, indywidualnej specjalistycznej praktyki lekarskiej lub grupowej praktyki lekarskiej, nie później niż w dniu rozpoczęcia czynności zawodowych muszą wykupić polisę ubezpieczenia OC.
Jest to nowy obowiązek wynikający z rozporządzenia Ministra Finansów z 26 kwietnia 2010 r. w sprawie obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej lekarzy i lekarzy dentystów wykonujących zawód na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej, które weszło w życie 12 czerwca 2010 r. (wcześniej ubezpieczenia OC wymagał - i nadal wymaga - NFZ od wszystkich świadczeniodawców przestępujących do konkursu ofert).
Podstawową funkcją nowego obowiązkowego OC jest ochrona przed konsekwencjami materialnymi w związku ze szkodami wyrządzonymi przez lekarza czy lekarza dentystę przy wykonywaniu czynności zawodowych. Dla lekarzy wykonujących zawód przed dniem wejścia w życie rozporządzenia obowiązek ubezpieczenia powstaje z dniem 12 czerwca 2010 r.
Kogo dotyczy obowiązek ubezpieczenia?
W związku z faktem, iż podmioty objęte obowiązkiem ubezpieczenia OC wymienione w rozporządzeniu z 26 kwietnia 2010 r. w sprawie obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej lekarzy i lekarzy dentystów wykonujących zawód na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej są takie same, jak w art. 48a ustawy z 5 grudnia 1996 r. o zawodzie lekarza i zawodzie dentysty, rodzi się pytanie, czy każdy lekarz i lekarz dentysta jest objęty tym nowym obowiązkiem ubezpieczenia. Czy dotyczy to też lekarzy, którzy pracują tylko na podstawie umowy o pracę?
W nowelizacji ustawy z 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty ustawodawca zastrzegł, iż obowiązek ubezpieczenia nie uchybia przepisowi art.120 Kodeksu pracy. Nie zapisał więc jednoznacznie, że obowiązek ubezpieczenia nie dotyczy lekarzy zatrudnionych na umowę o pracę. Przepisy wymienionej ustawy zawierają jednak wyłączenie z obowiązku ubezpieczenia w przypadku czynności zawodowych, których obowiązek ubezpieczenia wynika z ustawy z 30 sierpnia 1991 r. o zakładach opieki zdrowotnej (dalej: ustawy o ZOZ) oraz z ustawy z 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych (art. 48 a ust.4 ustawy z 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty).
Ważne! Lekarz zatrudniony na umowę o pracę, wykonujący świadczenia zdrowotne, które są finansowane ze środków publicznych, nie podlega obowiązkowi ubezpieczenia.
Jeśli jednak źródło finansowania świadczeń jest inne, obowiązek ubezpieczenia obciąża go na równi z lekarzami niepracującymi na etacie.
Stanowisko resortu
Ministerstwo Zdrowia 25 stycznia 2010 r. wydało komunikat wyjaśniający tę kwestię. Zawarto w nim stanowisko oparte na przepisie art.120 kp, wywodząc m.in., że „z obowiązku ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej zwolnieni zostali ci spośród lekarzy zatrudnionych w ZOZ, którzy wykonują pracę w ramach stosunku pracy. W ich przypadku bowiem odpowiedzialność za szkody wyrządzone osobom trzecim w związku z wykonywaniem zawodu będzie wyłączona na mocy art.120 kp, a podmiotem wyłączenia zobowiązanym do naprawienia szkody będzie zatrudniający ich pracodawca”.
Warto podkreślić, że na pracodawcę przechodzi zobowiązanie do naprawienia szkody, a nie odpowiedzialność (art. 120 kp). Odpowiedzialnym za szkodę jest bowiem ten, kto ją wyrządził. Zasady odpowiedzialności wyznacza Kodeks cywilny, który zawiera reguły przypisywania odpowiedzialności na zasadzie winy lub na zasadzie ryzyka.
W przypadku, gdy sprawcą szkody jest pracownik, pracodawca nie wchodzi w pozycję sprawcy. Przejmuje jedynie zobowiązanie do naprawienia szkody czyli ciężar wypłacenia poszkodowanemu odszkodowania. Gdy je wypłaci, przysługuje mu prawo regresu do pracownika, który wyrządził szkodę (ale dopiero po postępowaniu cywilnym, chyba, że umowa o pracę lub inna stanowią inaczej). W takiej sytuacji to ostatecznie pracownik - sprawca szkody - zapłaci odszkodowanie.
Ważne! Status pracownika oznacza, że jeśli wyrządzi on szkodę nieumyślnie, nie zwraca pracodawcy całego odszkodowania, ale maksymalnie do wysokości 3 średnich wynagrodzeń (brutto) liczonych według wartości wynagrodzenia z miesiąca, w którym wyrządził szkodę. Gdy wyrządzi szkodę umyślnie, pracodawca ma prawo zastosować regres do jej pełnej wysokości.
Zgodnie z orzecznictwem Sądu Najwyższego pracownik może nie tylko zapłacić całe odszkodowanie, ale być bezpośrednio źródłem tego odszkodowania, jeśli po wyrządzeniu szkody jego pracodawca ogłosi upadłość (wyrok SN z 11 kwietnia 2008 r. sygn. akt II CSK 618/07).Poszkodowany może dochodzić także bezpośrednio od pracownika naprawienia szkody, która została wyrządzona nieumyślnie czynem niedozwolonym przy wykonywaniu obowiązków pracowniczych, jeżeli zakład pracy wskutek upadłości nie jest w stanie wypłacić należnego odszkodowania.
Nie jest więc zasadne twierdzenie, że pracownik nie ponosi konsekwencji wyrządzonych przez siebie szkód. Po pierwsze - jest on zawsze odpowiedzialny za szkodę, a po drugie - ciąży na nim zobowiązanie odszkodowawcze, w pełnej wysokości lub ograniczone.
Te same zasady odpowiedzialności pracowniczej dotyczą też lekarzy. Jeśli lekarz zatrudniony na etacie wyrządzi szkodę, ZOZ zapłaci poszkodowanemu odszkodowanie, ale potem wystąpi do lekarza z regresem.
Trzy poziomy sumy gwarancyjnej
Istotnym elementem nowego ubezpieczenia obowiązkowego jest suma gwarancyjna, która jest zależna od specjalizacji lekarza i lekarza dentysty. Istnieją trzy poziomy sumy gwarancyjnej: 100 000 euro, 50 000 euro, 25 000 euro.
Najwyższy poziom - 100 000 euro dotyczy wykonujących zawód w zakresie następujących specjalizacji: anestezjologia i intensywna terapia, położnictwo i ginekologia, wszystkie chirurgie, neonatologia, onkologia kliniczna, ortopedia i traumatologia narządu ruchu, urologia, otorynolaryngologia, okulistyka, medycyna ratunkowa.
Lekarze dentyści, z wyłączeniem wykonujących zawód w zakresie specjalizacji z chirurgii stomatologicznej i chirurgii szczękowo- twarzowej, muszą zaopatrzyć się w polisę z sumą 50 000 euro. Wszyscy pozostali lekarze mają obowiązek posiadania ubezpieczenia OC z sumą 25 000 euro. Jeśli lekarz wykonuje swój zawód w zakresie kilku specjalizacji, umowę ubezpieczenia OC zawiera z sumą przypadającą na specjalizację o najwyższym jej poziomie.
PrzykładDentysta wykonujący zawód w zakresie chirurgii stomatologicznej będzie musiał wykupić polisę z sumą gwarancyjną 100 000 euro. Taką samą polisę musi mieć też lekarz, który jest internistą, a oprócz tego wykonuje swój zawód w zakresie medycyny ratunkowej.
Zakres ochrony
Obowiązkowe ubezpieczenie OC obejmuje szkody na osobie. Ma ono zagwarantować pacjentom możliwość uzyskania odszkodowania w przypadku doznania rozstroju zdrowia lub trwałego uszczerbku na zdrowiu. W przypadku śmierci pacjenta, dla osób uprawnionych ma stanowić źródło pokrycia roszczeń odszkodowawczych przewidzianych w takiej sytuacji przez przepisy Kodeksu cywilnego.
Ważne! Specyfika ubezpieczenia obowiązkowego OC wyraża się w wyłączeniach odpowiedzialności dotyczących szkód, w których ochrona z ubezpieczenia OC nie ma zastosowania:
- wyrządzonych przez ubezpieczonego po pozbawieniu go prawa do wykonywania zawodu, a także w okresie zawieszenia prawa do wykonywania zawodu, chyba że szkoda jest następstwem wykonywania zawodu przed pozbawieniem prawa do wykonywania zawodu lub zawieszenia;
- polegających na uszkodzeniu, zniszczeniu lub utracie rzeczy;
- polegających na zapłacie kar umownych;
- powstałych wskutek działań wojennych, rozruchów i zamieszek, a także aktów terroru.
W tych przypadkach zakład ubezpieczeń, mimo ważnej i skutecznie zawartej umowy ubezpieczenia, nie zapłaci odszkodowania. Oznacza to, że ciężar zobowiązania odszkodowawczego spadnie bezpośrednio na lekarza, który wyrządził szkodę.
Wielość ubezpieczeń
Wprowadzenie nowego obowiązku ubezpieczenia nie ma żadnego wpływu na obowiązki ubezpieczeniowe wynikające z uprzednio uchwalonych aktów prawnych. Podmioty wykonujące świadczenia opieki zdrowotnej finansowane ze środków publicznych nadal zobowiązane są do zawierania ubezpieczenia obowiązkowego OC na podstawie rozporządzenia Ministra Finansów z 28 grudnia 2007 r. w sprawie obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej świadczeniodawcy udzielającego świadczeń opieki zdrowotnej.
Obowiązkowe ubezpieczenie OC muszą także zawierać wszystkie podmioty realizujące świadczenia zdrowotne finansowane ze środków publicznych na podstawie kontraktów z NFZ (art. 35 ustawy o ZOZ).
Obowiązek ubezpieczenia OC w tym zakresie reguluje rozporządzenie Ministra Finansów z 23 grudnia 2004 r. w sprawie obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej świadczeniodawcy udzielającego świadczeń opieki zdrowotnej. Oznacza to, że jeden podmiot może być zobligowany do zawarcia kilku ubezpieczeń obowiązkowych jednocześnie.
PrzykładLekarz prowadzący indywidualną praktykę medyczną i mający jednocześnie podpisany kontrakt z publicznym ZOZ, będzie musiał obecnie mieć dwie polisy obowiązkowego OC. Jedną - wystawioną na postawie rozporządzenia Ministra Finansów z 23 grudnia 2004 r. w sprawie obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej świadczeniodawcy udzielającego świadczeń opieki zdrowotnej (będzie chroniła w zakresie zdarzeń, jakie mogą wystąpić w ramach realizacji kontraktu z NFZ na podstawie art.35 ustawy o ZOZ), drugą - zgodną z zasadami nowego rozporządzenia z 26 kwietnia 2010 r. w sprawie obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej lekarzy i lekarzy dentystów wykonujących zawód na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej (będzie dotyczyła wykonywania przez niego zawodu w ramach indywidualnej praktyki, czyli będzie go chronić np. od szkód wyrządzonych pacjentom w gabinecie).
OC obowiązkowe i dobrowolne
Rozszerzenie zakresu ubezpieczeń obowiązkowych o kolejne, dotyczące tym razem tylko lekarzy i lekarzy dentystów nie oznacza, że w tej grupie zawodowej przestaje funkcjonować ubezpieczenie dobrowolne. Dołączą oni do kręgu osób, które zakres ochrony wynikający z ubezpieczeń obowiązkowych będą uzupełniać ubezpieczeniami dobrowolnymi.
W wymienionym wyżej katalogu wyłączeń z ochrony ubezpieczeniowej trzeba zwrócić uwagę na wyłączenie szkód w mieniu. Lekarz, chcąc ochronić się przed odpowiedzialnością finansową za tego typu szkody, będzie mógł to uczynić w drodze wykupienia odpowiedniej polisy dobrowolnego ubezpieczenia OC.
Przy wykupie tego typu ubezpieczeń lekarze działający samodzielnie w ramach tzw. prywatnej praktyki muszą też uwzględnić fakt , że szkodę mogą wyrządzić nie tylko poprzez wykonywanie czynności zawodowych, ale także jako podmiot gospodarczy.
PrzykładLekarz wynajmujący pomieszczenie na gabinet jako najemca odpowiada za szkody w mieniu najmowanym. Lekarz - właściciel budynku, w którym mieści się jego gabinet lekarski jest także właścicielem nieruchomości i ponosi ryzyko obciążające każdego, kto włada jakąkolwiek nieruchomością. Wszystkie te elementy ryzyka wynikającego bezpośrednio z czynności zawodowych i pośrednio - jako elementy działalności gospodarczej, mogą właśnie być przedmiotem ochrony w ubezpieczeniu OC dobrowolnym.
Jeżeli ubezpieczenie OC dobrowolne ma być tylko uzupełnieniem systemu obowiązkowych ubezpieczeń, będzie to miało wpływ na sumę gwarancyjną. Oznacza to, w ubezpieczeniu OC dobrowolnym nie będą już potrzebne tak wysokie sumy jak dotychczas, bo część ryzyka przejdzie do polis ubezpieczenia obowiązkowego.
PrzykładLekarz - pracownik wyrządził szkodę podczas świadczenia usług zdrowotnych finansowanych ze środków publicznych. Żeby zaspokoić roszczenia regresowe pracodawcy, może sięgnąć po polisę ubezpieczenia OC dobrowolnego. W polisie tej suma może być więc dostosowana do wielkości ewentualnego zobowiązania regresowego.
Lekarz zatrudniony w ZOZ na etacie wyrządził szkodę przy udzielaniu świadczeń niefinansowanych ze środków publicznych (pacjent był ubezpieczony prywatnie). Lekarz nie miał wykupionej obowiązkowej polisy OC (gdyż nie ma takiego obowiązku). W tej sytuacji nie może skorzystać z polisy ubezpieczenia OC dobrowolnego, ponieważ wszystkie tego typu polisy wykluczają jakąkolwiek ochronę ubezpieczeniową w przypadku ryzyk objętych systemem ubezpieczeń obowiązkowych. Regres pracodawcy musi pokryć sam.
Podstawa prawna:- ustawa z 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty - Dz.U z 2008 r. nr 136, poz. 857 ze zm.,
- rozporządzenie z 26 kwietnia 2010 r. w sprawie obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej lekarzy i lekarzy dentystów wykonujących zawód na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej - Dz.U. nr 78, poz.515,
- rozporządzenie Ministra Finansów z 28 grudnia 2007 r. w sprawie obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej świadczeniodawcy udzielającego świadczeń opieki zdrowotnej - Dz.U. z 2008 r. nr 3, poz.10,
- rozporządzenie Ministra Finansów z 23 grudnia 2004 r. w sprawie obowiązkowego ubezpieczenia odpowiedzialności cywilnej świadczeniodawcy udzielającego świadczeń opieki zdrowotnej - Dz.U. nr 283, poz.2825,
- ustawa z 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny - Dz.U. nr 16, poz. 93 ze zm.,
- art. 35 ustawy z 30 sierpnia 1991 r. o zakładach opieki zdrowotnej - tekst jedn.: Dz.U. z 2007 r. nr 14, poz. 89 ze zm.
- art.120 ustawy z 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy - tekst jedn.: Dz.U. z 1998 r. nr 21, poz. 94 ze zm.
- ustawa z 30 sierpnia 1991 r. o zakładach opieki zdrowotnej - tekst jedn.: Dz.U. z 2007 r. nr 14, poz. 89 ze zm.,
- ustawa z 27 sierpnia 2004 r. o świadczeniach opieki zdrowotnej finansowanych ze środków publicznych - tekst jedn.: Dz.U. z 2008 r. nr 164, poz. 1027 ze zm.
Autor: Małgorzata i Maciej Capik
eksperci ds. prawa gospodarczego
